Бутт
Бутт (шира кеп: бат) — дуьненан цхьаъ бен боцу Iаламан новкъахо (спутник) а, иштта Дуьненан гобаьккхина Бутт хьийзарца хIоттийна болу хенан барам а бу. Нохчийн маттахь «бутт» бохучу дашо ши маьIна дуьйцу: астрономин стиглара седа-Iаламан хIума (планета/спутник) а, рузман (календаран) 30–31 (я 28–29) де-буьйса лаьтта хенан мур а.
Дашан этимологи а, ораман маьӀна а
«Бутт» (дукх. т. беттанаш) боху дош нохчийн меттан ширачу а, бухболчу а орамашна юкъадогIу:
- «БуттIа» (готта, дуткъа, пIелг санна дуткъа хилар): Халкъан этимологехь а, меттан талламашкахь а билгалдоккху «бутт» боху дош дуьххьара стиглахь гучудолучу керлачу беттан суьртаца (бутт сецна хиларца) уьйр йолуш хилар. Нохчийн маттахь «буттIа» я «буткъа» бохучу кхетамо гойту шуьйра доцуш, дуткъа, готта, мукъам санна ира долу сурт. Керла бутт дуьххьара гучубаьлча иза стиглахь дуткъа маIа санна готта (буттIа) бен ца го. ХIокху чулацамо гойту дош цуьнан юьхьанцарчу суьртах а, хенан юьхьех а схьадалар.
- Беттан шира цIе — «Батта» / «Бетта» (дилаллийн мифологи): Ислам дин да Prestалде нохчийн пантеонехь Бетта стиглара сирла декъа божество (бутт/беттан дела) лоруш хьахийна хилла. Нохчийн маттахь беттан сирла буьйсанех «беттан серло», «беттаса» олу, ткъа орам «бат- / бет-» латтаро гойту иза уггар ширачу нахчийн лексикех хилар.
Дожаршца хийцадалар (Склонени)
«Бутт» боху дош классийн гайтамехь «Бу» (ду) классе догIу (бутт бу, беттанаш ду):
| Дожар | Цхьаллин терахь | Дукхаллин терахь |
|---|---|---|
| ЦIерниг (ХIун?) | Бутт | Беттанаш |
| Доланиг (Хьан? Стен?) | Беттан | Беттанийн |
| Лург (Хьанна? Стенна?) | Баттана | Беттанашна |
| Дийриг (Хьам? Стенам?) | Батто | Беттанаша |
| Коьчалниг (Хьанца? Стенца?) | Баттица | Беттанашца |
| Хоттург (Хьанах? Стенах?) | Баттах | Беттанех |
| Меттигниг (Хьанга? Стенга?) | Батте | Беттанашка |
| Дуьстийниг (Хьалха? Стел?) | Баттал | Беттанел |
Беттан муьраш (фазаш) нохчийн маттахь
Беттан гуш долу сурт беттан чохь даиман хуьйцуш хуьлу. Нохчаша ламастехь церан муьраш шайн дешнашца билгалдина:
- Керла бутт (бутт буттIа / маIа): Стиглахь дуьххьара дуткъа аса гонашха гучудолу сурт (бутт бецна де).
- Эххар бутт (ах бутт): Бутт цхьана агIорхан ах сирла болу мур.
- Буьззина бутт: Бутт гоьрга, шера серлабаьлла болу мур (бутт буьзна буьйса).
- Бутт къажбар (тиша бутт): Бутт кхин дIа гIеллуш, лагIлуш, дIабуйна боьду хан.
Нохчийн шеран беттанаш
Нохчийн маттахь ламастан рузман беттанийн шайн баккхий цIераш ю, уьш Iаламан хьелашца а, юьртабахаман къахьегарца а уьйр йолуш хIиттийна ю:
- Нажи-бутт — январь
- Мархи-бутт — февраль
- Биэкарг-бутт — март
- Тушоли-бутт — апрель
- Сели-бутт — май
- Мангалан-бутт — июнь
- Мятцелан-бутт — июль
- Этин-бутт — август
- Тав-бутт — сентябрь
- Ардаран-бутт — октябрь
- Лахьанан-бутт — ноябрь
- ОгIузан-бутт — декабрь
Кицанаш а, фразеологизмаш а
- «Батто серло яхь а, йовхо ца ло» — даггара боцу къинхетам я гIо халачу дийнахь гIоле ца хиларх лаьцна.
- «Баттахь цкъа» — наггахь бен ца хуьлучу хIуманах олу.
- «Бутт санна хаза» — цIена, сирла, куц долуш йолчу йоIах я сирлачу юьхьах олу.